Keçid prosesində önə çıxan gözləntilər
Göründüyü qədərilə Terrorsuz Türkiyəyə keçid prosesi əsas xətt üzrə, mahiyyət etibarilə hər hansı bir sapma olmadan irəliləyir. Artıq yeni addımların atılmasının gözləndiyi bir mərhələyə keçdiyimiz anlaşılır.
Müzakirə olunan və gündəmə gətirilən məsələlər nəzərə alındıqda keçid prosesinin tamamlanması üçün gözlənilən addımlar aşağıdakı kimi proqnozlaşdırıla bilər:
Türkiyə Böyük Millət Məclisi Komissiyasının İmralını dinləməsi ilə bağlı qərar verməsi.
Diyarbəkir analarının övladlarına qovuşması üçün zəruri addımların atılması.
Silah buraxma praktikasının genişləndirilərək inkişaf etdirilməsi.
Ləğv edilmiş terror təşkilatının, yəni təşkilatın faktiki olaraq sona çatdığına və silah buraxma mövzusuna dair praktiki təsdiqlərin və inzibati müəyyənləşdirmələrin aparılması.
Komissiya tərəfindən keçid prosesinə dair hüquqi hesabatın hazırlanması.
Komissiyanın müəyyən edəcəyi hesabatlama üsulu ilə demokratiyanı inkişaf etdirmə perspektivinin ortaya qoyulması.
Suriyada ölkənin birliyi hədəfinə uyğun olaraq inteqrasiya addımlarının daha güclü şəkildə atılması.
Müsbətə fokuslanmaq, mənfini aradan qaldırmaq
Bunlardan başqa keçid prosesinə müsbət töhfə verəcək müxtəlif hüquqi və siyasi inkişaflar da mümkündür. Bunları birlikdə yaşayaraq görəcəyik. Əlbəttə, proses boyunca dəfələrlə vurğulandığı kimi, fikri və əməli sabotajlara qarşı ayıq-sayıq olmaq son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Digər tərəfdən, Terrorsuz Türkiyəyə keçidlə bağlı bir ildən artıq müddətdə çox böyük məsafə qət edilməsinə baxmayaraq, prosesin qazandığı təcrübəni dəyərdən salmağa çalışan yanaşmalar müşahidə edilir. Bunlara heç bir şəkildə imkan verilməməlidir.
Zaman idarəçiliyində müxtəlif amillərlə ortaya çıxan bəzi gecikmələr keçid prosesinin irəliləmədiyi və ya uğur qazanmayacağı şəklində şərh edilə bilməz. Bunu istismar edən və əsl niyyəti prosesi sabotaj etmək olan açıq və gizli bütün düşmən çevrələr hər mühitdə ifşa edilməlidir.
Keçid dövrünün bu yeni mərhələsi ümidlərin daha da artdığı və nikbinliyin daha da gücləndiyi praktikalar yaradacaq. Əmin olmalı olduğumuz yeganə şey budur.
Cümhuriyyət tariximizdən bir nümunə: 1239 saylı Qanun
Hadisələr, dövrlərin dinamikaları və xüsusiyyətləri tamamilə fərqli olsa da, Cümhuriyyət tariximizdə həyata keçirilmiş bir keçid prosesi qanunu diqqət çəkir.
1925-ci ildə və sonrasında dövlətə qarşı həyata keçirilən və cinayət xarakteri daşıyan müxtəlif hadisələrdən sonra TBMM-də “Şərq Bölgəsindəki Bəzi Vilayət və Qəzalarda Cəza İşlərinin Mühakimə olunması və Cəzaların Təxirə salınması haqqında 1239 saylı Qanun” adlı bir tənzimləmə qəbul edilib. Qanun 1928-ci il 14 may tarixli “Rəsmi Qəzet”də dərc edilib.
Bu qanun dövrün hüquqi ehtiyacları baxımından Cümhuriyyət tariximizdə ilk tətbiqlərdən biridir. Qanuna dair Ədliyyə Komissiyasının protokolunda əvvəlcə amnistiya edilmədiyi vurğulanıb. Lakin mövcud qanunvericilikdən gözlənilən məqsədə çatılmadığı üçün xüsusi bir tənzimləmənin uyğun görüldüyü ifadə edilib. Buna görə də hüquqi baxımdan qaçaq sayılan, xüsusi və qeyri-təbii hadisələr və ya səbəblərlə doğru yoldan çıxmış, lakin Cümhuriyyətə hörmət göstərən və ölkəyə faydalı ola biləcək vətən övladlarını bir müddət təqibdən azad etmək qanunun məqsədi kimi göstərilib.
Altı maddədən ibarət bu qanunla hadisələrə qarışmış olanlar ilə hadisələrin başlanğıcından 1927-ci il noyabrın 27-nə qədər göstərilən bölgələrdə törədilmiş cinayət və xətalar səbəbilə müttəhim və ya məhkum olanlar barədə istintaq və cəzaların icrası təxirə salınıb.
Bundan başqa qanunun dərcindən etibarən üç ay müddətində müraciət edən qaçaq müttəhim və məhkumların da təxirəsalmadan yararlanacağı müəyyən edilib.
Təxirəsalma çərçivəsindəki cinayətlərin tabe olduğu müddətin yarısı qədər müddətdə yeni cinayət və xəta işləməyənlərin əvvəlki cinayətlərinin də işlənməmiş sayılacağı nəzərdə tutulub. Əks halda Türk Cəza Qanununun cəzaların toplanması və təkrar cinayətə dair müddəaları tətbiq ediləcəkdi.
1928-ci ildə TBMM-nin tək, xüsusi və müvəqqəti bir qanuni tənzimləməyə ehtiyac olduğunu müəyyən edib bu qanunu qəbul etməsi Cümhuriyyət tariximizdə mühüm bir hüquq siyasəti nümunəsi kimi yerini alıb. Bu təcrübə keçid prosesi baxımından, hüquqi yanaşma olaraq heç olmasa prosesə xas, unikal və müvəqqəti qanunvericilik çərçivəsinin formalaşmasına ilham verə biləcək xüsusiyyətlərə malikdir.
Nəticə
Şübhəsiz ki, 1925-ci ildə yaşanan hadisələr və sonrakı şərtlər öz kontekstində qiymətləndirilir. Bugünkü şərtlər və dinamikalar isə tamamilə başqa xüsusiyyətlərə malikdir. Eyni zamanda tarixi hüquqi təcrübənin olduğu kimi bu günə nümunə olması gözlənilə bilməz. Bununla birlikdə sırf Cümhuriyyət tariximizdə keçid prosesi hüququna ehtiyac duyulan dövrlərin yaşandığını və TBMM-nin bu ehtiyaca cavab verdiyini göstərmək baxımından 1239 saylı Qanuna işarə etmək mənalıdır.
Sözsüz ki, TBMM terrordan azad Türkiyəyə keçid üçün lazımi qanunvericilik aktlarını ən funksional və mövcud şərtləri əks etdirən şəkildə hazırlayıb qəbul edəcək. TBMM-nin həm geniş tarixi təcrübəsi, həm də indiki güclü potensialı bütün səlahiyyətlərini tərəddüd etmədən həyata keçirmək və keçid dövründə tələb olunan hər bir tapşırıq və vəzifəni tam şəkildə yerinə yetirmək üçün kifayətdir.
Türkiyə prezidentinin baş müşaviri və Prezident Aparatının Hüquq Siyasətləri Şurasının sədr müavini Mehmet Uçum
Ordu.az
